De Koepel In Haarlem: Misschien toch nog even de volgende regering afwachten…

De gemeenteraad van Haarlem zal vanavond (26-01-2017) een beslissing nemen over de vrije verkoop van “De Koepel”. Wij hebben het hier over een ‘openbaar’ gebouw van historische waarde voor de stad en het gevangeniswezen. De Koepel ( Panopticon ) is een voormalige gevangenis die alles heeft wat je je bij een feodale gevangenis voorstelt.  De gevangenen werden keurig in cellen opgesloten en een bewaker kon vanuit het midden in de grote open koepel het wel en wee in de gaten houden.

2014-12-23 – Op bezoek bij Covent Garden in London

De tijd dat De Koepel een gevangenis was is gelukkig voorbij . En zoals altijd rest dan de vraag wat doen wij met een gebouw dat zijn functie heeft verloren? Vroeger was dat een vrijwel uitgemaakte zaak. De moderne tijd drong zich op en dus ging de sloophamer erin. Terecht kwamen daartegen de bewoners in de directe omgeving in opstand. Zo herinner ik mijzelf nog het debat over de Hallen van Parijs en van de groente en vleesmarkt op het Convent Garden in het centrum van Londen. Het waren de jaren zeventig, begin tachtig. Beide gebouwen hadden een sterke publieksfunctie die bepalend was voor de identiteit van de buurt. U weet het resultaat. De Hallen, het hart van Parijs genoemd, zijn allang gesloopt. In Londen hebben de buurtbewoners hun strijd gewonnen en het huidige Covent Garden is nu het glanzende middelpunt van de wijk West End geworden. Het succes werd zo groot dat het herstel (gentrification) het einde betekende voor de huisvestingskansen voor de lagere inkomens. De commerciële krachten werden sturend voor de mogelijkheid om nog in de wijk te kunnen gaan wonen. Maar los hiervan is het behoud van grote betekenis voor de identiteit van dit deel van de buurt en de stad London als geheel. Het borgt het historisch karakter van de stad maar tegelijkertijd kregen nieuwe functies een kans.

De hallen in Oud West in Amsterdam

Op kleinere schaal zien wij een vergelijkbare ontwikkeling in Amsterdam. Dat zijn de Hallen, de voormalige tramremise, omgetoverd tot een plek waar culturele en maatschappelijke activiteiten centraal staan. De wijk (Kinkerstraat en omgeving) ondergaat nu een vergelijkbare vernieuwing als Covent Garden. Het is inmiddels wel bekend, de oude gebouwen die hun vroegere functies verloren hebben, herbergen tegenwoordig geweldige broedplaatsen. Deze plekken zijn een verrijking voor de stad. En dat is van een nog hogere betekenis wanneer deze plekken hun kracht kunnen ontlenen aan het feit dat de functies er in niet primair commercieel gedreven zijn. Het is een van de zwakke kanten van Covent Garden dat daar vooral de commerciële functies domineren en de maatschappelijke functie voor de bewoners van de stad heeft verdrongen. Maar gelukkig zijn er voldoende voorbeelden die laten zien dat het anders, en vooral beter kan.

De uitdaging om een bijzondere plek te creëren doet zich nu ook voor in Haarlem. Juist nu de gevangenis De Koepel een nieuw leven kan gaan beginnen is het van belang voor de stad om daar voorrang te geven aan een culturele en maatschappelijk functie. Een die ten goede komt aan alle bewoners van de stad en die ook voor mensen erbuiten reden zijn om de stad Haarlem te gaan bezoeken. De Koepel is zo’n identiteitsbepalend gebouw. Iedereen kent het vanuit de trein. Het is een beeldmerk van de stad. Wat zou het niet mooi zijn als dat ene gesloten gebouw, waarvan je je altijd afvroeg hoe het er binnenin zou zijn, nu een publiek gebouw zou kunnen gaan worden? Zou het niet geweldig zijn wanneer deze plek, waar wij als keurige en brave burgers, nooit binnen konden komen, nu ineens de deuren voor ons zou kunnen gaan open zetten?

Het burgerinitiatief Panopticon voor een levenlang leren

In de stad bestaan er gelukkig mooie initiatieven om daaraan betekenis te geven. Het meest bekende plan is Panopticon beoogt om er een ‘university college’ in te huisvesten. Het gebouw zou daarmee een symbool kunnen worden voor nieuwe generaties die nu eens, stuk voor stuk, een positieve recidive zouden kunnen gaan worden; terug naar de Koepel voor een gewenste permanente educatie. Plannen met idealen zijn, weet ik uit ervaring, zijn altijd kwetsbaar. Het is niet eenvoudig om de ‘businesscase’ rond te krijgen. Teveel krachten spelen daarin een rol en krijg al die actoren maar eens op een lijn. Dat kost tijd en vraagt commitment van het Rijk en het gemeentebestuur.

Hoe zit het nu met dat commitment? Dat leek aanvankelijk wel positief. Ook het gemeentebestuur ziet in dat het in het belang is van de stad Haarlem om De Koepel te behouden. De vraag is dan ook niet of er sprake moet zijn van behoud van de Koepel maar wel hoe te komen tot een herontwikkeling. Het Rijksvastgoedbedrijf heeft hierover de meest uitgesproken opvattingen. Dat moet een tender worden met een open inschrijving. En het lijkt er op dat vanavond de gemeenteraad mee zal gaan met deze opvatting. Echter is het wel zo vanzelfsprekend dat het beleid van het Rijksvastgoedbedrijf (lees: de Minister) hier doorslaggevend is? Wij weten uit ervaring dat in het vrije spel van de markt vaak het hoogste bod, en dus ook de meest commerciële functie,  als winnaar uit de bus komt. Dat hoeft nog niet het meest kwalitatieve plan te zijn. Het gaat hier echter om een stedelijke ontwikkeling, op een plek waar een publiek gebouw staat dat ooit met publiek geld is gefinancierd. Dus juist waar het gaat om zo’n cruciaal gebouw en gebied, heeft het college gelijk wanneer zij zou vasthouden aan een eigen ontwikkeling. En als dat niet kan is tenminste een voorkeurrecht gewenst. En blijkbaar is juist daarin het College van B&W van Haarlem, anders dan het College van Amsterdam, niet geslaagd.  De PvdA Haarlem formuleert dat op haar website nog het meest krachtig:

 “Op de door ons ingebrachte wensen voor de verkoopprocedure gaf het Rijksvastgoedbedrijf helaas geen ruimte. Jammer en frustrerend, zeker nu blijkt dat die ruimte recent wel gegeven is aan Amsterdam bij de ontwikkeling van de Bijlmerbajes. Daar is in de laatste selectieronde uiteindelijk wel de kwaliteit doorslaggevend en niet alleen de hoogste prijs! De wethouder en de burgemeester hebben het Rijksvastgoedbedrijf helaas niet kunnen overtuigen dit Haarlem ook te gunnen.” 

Het is meer dan redelijk dat de ontwikkeling van zo’n historische plek gegund wordt aan de gemeente zelf. Deze kan in alle rust, en in overleg met haar eigen bevolking, gaan uitmaken wat hier de meeste gewenste ontwikkeling is. Dat kan, indien door Raad en bevolking gesteund, het plan Panoticon zijn. Als er wordt gekozen voor een ander besluit, en blijkbaar is dat een risico,

Nu ben ik geen raadslid in Haarlem maar voor mij zou de stellingname van de Rijksvastgoedbedrijf reden genoeg zijn om de herontwikkeling van het gebied aan  de gemeente te houden. Dan wel een definitief besluit over de procedure voor de herontwikkeling van De Koepel op dit moment uit te stellen. Er zijn immers over zo’n zes weken verkiezingen en waarom zou een nieuwe regering Haarlem niet gunnen wat het gemeentebestuur van Amsterdam blijkbaar nu al wel is gegund bij de herontwikkeling van de Bijlmerbajes? Bij dit soort beeldbepalende ontwikkelingen van de stad, moet niet het platte marktmechanisme, maar het algemeen belang de doorslaggevende stem geven.

Adri Duivesteijn – 26-01-2017

Share and Enjoy !

Shares